Tussen juni 2022 en eind 2025 zijn in Vlaanderen minstens 30.767 aangereden dieren geregistreerd. Dat blijkt uit het eindrapport van het burgerwetenschapsproject “Dieren onder wielen”. De gewone pad, de egel en de steenmarter voeren de lijst van meest gemelde verkeersslachtoffers aan. Dankzij een nieuw ontwikkeld scoresysteem leggen de duizenden meldingen van burgers nu feilloos bloot waar de gevaarlijkste verkeersknelpunten voor onze biodiversiteit liggen.
Eindrapport “Dieren onder wielen” legt verkeersknelpunten bloot
De top drie van meest gemelde verkeersslachtoffers in Vlaanderen wordt aangevoerd door de gewone pad (Bufo bufo) met 3.976 waarnemingen. Op de voet gevolgd door de egel (Erinaceus europaeus) met 3.224 meldingen en de steenmarter (Martes foina) met 2.105 slachtoffers.
Massale inzet van burgerwetenschappers
De indrukwekkende dataset van 26.797 waarnemingen is grotendeels te danken aan de inzet van 3.223 vrijwilligers, die in totaal 393 verschillende diersoorten als verkeersslachtoffer invoerden. Naast toevallige losse meldingen via de website waarnemingen.be en mobiele apps zoals Observation, werd er sterk ingezet op trajecttellingen. Hierbij hielden waarnemers via de apps tijdens het wandelen, fietsen of autorijden hun exacte route bij en werden hun waarnemingen van verkeersslachtoffers gekoppeld aan deze route. Omdat de zoekinspanning en afstand bij deze methode gekend zijn, levert dit de meest kwaliteitsvolle data op voor verder wetenschappelijk onderzoek.
De verzamelde data helpen bovendien om langetermijntrends bloot te leggen. Zo vertoont het aantal aangereden padden sterke pieken tijdens vochtige voorjaren die een massale paddentrek uitlokken. Bij de egel is juist een gestage afname van het aandeel slachtoffers te zien, wat een direct gevolg is van de zorgwekkende, structurele achteruitgang van de egelpopulatie in Vlaanderen.
Antwerpen spant de kroon, West-Vlaanderen blinde vlek
Op provinciaal niveau zijn de verschillen groot. De provincie Antwerpen spant de kroon met de meeste meldingen (31% van alle gemelde slachtoffers), gevolgd door Vlaams-Brabant (21%), Oost-Vlaanderen (19%) en Limburg (18%). Helemaal onderaan de lijst bungelt West-Vlaanderen met amper 11% van het totale aantal geregistreerde individuen.
Dit lage cijfer betekent niet noodzakelijk dat de West-Vlaamse wegen veiliger zijn voor wilde dieren, maar wijst vooral op een lagere zoekinspanning van vrijwilligers, waardoor er 'witte vlekken' op de kaart ontstaan. Wel valt op dat in de West-Vlaamse top 20 opvallend meer vogels voorkomen, zoals de zilvermeeuw en de torenvalk.
Innovatief systeem geeft score aan knelpunten
Om de enorme databank van waarnemingen.be om te zetten in gericht beleid, ontwikkelde Natuurpunt een innovatief scoresysteem. Dit meetinstrument evalueert de versnipperingsknelpunten langs Vlaamse wegen en geeft ze een prioriteitsscore. De methode analyseert alle verkeersslachtoffers van de afgelopen 10 jaar binnen een zone van 50 meter langs een weg. Elk geregistreerd slachtoffer krijgt vervolgens een gewicht. Algemene soorten krijgen een basisgewicht, maar de impact stijgt exponentieel wanneer het gaat om bedreigde soorten van de Rode Lijst (zoals de heikikker of gladde slang) of soorten die beschermd worden door de Europese habitatrichtlijn.
Nieuwe knelpunten op de radar
Natuurpunt gebruikte dit scoresysteem om een prioriteitsscore te geven aan de 206 reeds gekende knelpunten bij de Vlaamse Overheid. Door te onderzoeken waar meerdere verkeersslachtoffers van beschermde soorten dicht bij elkaar werden gemeld, kon Natuurpunt bovendien 844 potentiële nieuwe knelpunten identificeren en onderwerpen aan hetzelfde scoresysteem. Dit bracht 97 belangrijke, maar voordien onbekende knelpunten in beeld. Het absolute piek-knelpunt bevindt zich op een traject langs de Kalmthoutse Heide (provincie Antwerpen), waar maar liefst 588 aangereden dieren van 52 verschillende soorten werden gemeld tussen 2015 en 2025. Er werden daar in totaal 77 individuen van 5 verschillende Habitatrichtlijnsoorten gemeld, namelijk 28 heikikkers, 27 rugstreeppadden, 17 gladde slangen, 3 poelkikkers en 2 gewone dwergvleermuizen. Met deze objectieve data kunnen overheden hun schaarse budgetten voor natuurverbinding voortaan heel gericht inzetten op locaties waar de nood het hoogst is, bijvoorbeeld via ecoducten, kleine faunatunnels of amfibieënschermen.
Einde van het project
"Dieren onder de wielen" is een project van Natuurpunt en de Vlaamse overheid om de knelpunten op onze Vlaamse wegen in kaart te brengen. Dankzij de inzet van duizenden burgerwetenschappers beschikt Vlaanderen over de meest gedetailleerde kaart ter wereld van verkeersslachtoffers onder wilde dieren. Het project liep van 2008 tot 2025, maar werd, na vier rapporten met bevindingen, helaas niet verlengd. De Vlaamse overheid besloot de opdracht en de financiering stop te zetten. Natuurpunt blijft wel waarnemingen van verkeersslachtoffers verzamelen via waarnemingen.be, hopend op toekomstige projecten die intensieve communicatie, grondige data-analyse en rapportage opnieuw mogelijk maken.
Tekst: Sanne Ruyts (Natuurpunt Studie)